February 16, 2017

Չորրորդ Գնդի Հրամանատար Քաջ Քեռին (Նահատակութեան 100-ամեակ) - Գ. Մաս

Կարծէք երկու  անձնաւորութիւն կար Քեռիի մէջ: Անձնաւորութիւններ, մէկը  հանդարտ օրերուն համար էր, իսկ միւս անձնաւորութիւնը կը յայտնուէր կռիւի եւ պատերազմի ատեն:

Քեռին տերվիշ մարդ էր, սակաւապէտ, քիչով գոհացող: Խաղաղ օրերուն իր ապրուստը կը հոգար ասոր կամ անոր խանութին կամ արհեստանոցին մէջ աշխատելով: Թամբագործ էր: Շատ քիչ էին անոր նիւթական միջոցները: Դրամի ետեւէն վազք ալ չունէր, որեւէ ձեւով չէր մտածեր բարեկեցիկ ըլլալու մասին: Իրիկունները կը յաճախէր սրճարան, կ՛ընթրէր, ռախին կը խմէր, թաւլիի խաղերը կը դիտէր եւ կը զրուցէր:

Քեռին շատ անտարբեր էր «գործ», այսինքն կռիւ չեղած ատեն: Խաղաղ օրերուն միշտ սպասողական վիճակի մէջ կը գտնուէր: Այնպիսի պաղարիւնութիւն կը ցուցաբերէր, որ մարդ կը շուարէր, թէ այս խեղճուկ եւ ինքնամփոփ մարդը արդեօ՞ք Քեռին է, արդեօ՞ք այն հերոսն է, որուն մասին ժողովուրդը այնքան առասպելական պատմութիւններ կը հիւսէ:

Քեռին, Մալխասի վկայութեամբ, պարզ ու մարդամօտ էր, շուտով կը բարեկամանար իր դիմացինին հետ, մանաւանդ երբ իմանար, թէ ան յեղափոխական է: Եւ այնպիսի ձեւով կը բարեկամանար, որ կարծէք ամբողջ կեանք մը անցուցած ըլլար հետը:

Արամայիս Ազնաւուրեան, Քեռիի մօտիկ գործակիցներէն մէկը, կը խօսի անոր խոնարհութեան մասին: Խոնարհօրէն մտիկ կ՛ընէր Քեռիին, կը գրէ Արամայիս Ազնաւուրեան, իր հասցէին կատարուած ամէն յանդիմանութիւն: Որեւէ ձեւով չէր դիմադրեր իր մեծաւորին: Կը կարմրէր ու կը քրտնէր: Ամօթահար լուռ կը կենար:

Քեռին, սակայն, ճիշդ հակառակն էր կռիւներու ատեն, երբ կը ցուցաբերէր իր ամբողջ եռանդը: Կռիւը իր տարերքն էր: Կռիւներու ատեն կը յայտնաբերուէր անոր խստութիւնը: Խիստ ու պահանջկոտ էր Քեռին բոլորին նկատմամբ, որոնք ստանձնած էին որեւէ գործ: Որքան մեղմ, բարեացակամ եւ բարեխիղճ էր հանդարտ օրերուն, նոյնքան խիստ է, բոլոր անտարբերներու, թուլամորթներու, ծոյլերու եւ անպարտաճանաչներու նկատմամբ, որոնք կ՛անտեսէին իրենց ստանձնած պարտաւորութիւնները:

Չորրորդ գունդի հրամանատար իր դիրքին մէջ Քեռին կոչուեցաւ «Մտրակով ծերունին»: Ըստ Վալատ Վալատեանի, ան մտրակով կը հարուածէր բոլոր կամաւորները, որ անկարգութիւն կը գործէին: Ասիկա իր նախասիրած ձեւն էր: «Եւ Քեռու մտրակի համն առած զինուորը այնուհետեւ զգուշանում էր յանցաւոր արարքներից»:

Միքայէլ Վարանդեան, որ դամբանախօսներէն մէկն էր Քեռիի դագաղին վրայ, կը հաստատէ. «Քեռի՜ն, Քեռի՜ն, կամաւորների խարազանը եւ նրանց պաշտամունքը: Ո՞վ չի ճաշակել նրա ահեղ մտրակի ուժը: Մտրակն ու հրացանը իր ռազմական տակտիկի մէջ իրար լրացնում են փոխադարձաբար, ծեծում է անխնայ իր տղաներին, ծեծում է միշտ եւ ամէն տեղ, անգամ պատերազմի դաշտի վրայ, ամենաբուռն ընդհարումների միջոցին ծեծում է թուլամորթներին, որ արիանան, ծեծում է արիներին, որ չթուլանան ու չընկճուին: Ծեծելու տենդը հասնում է կատարեալ սատիզմի, եւ որքան աւելի է ծեծում Քեռին, այնքան աւելի են սիրում նրան զինուորները…»:

Քեռի իր մտրակը կը գործածէր նաեւ թշնամիներու վրայ:

Պարսկական յեղափոխութեան ատեն, կը պատմէ Նիկոլ Աղբալեան, Ադրաշ-Դովլէն միապետական ուժերու գլուխն անցած` կը մօտենար Թեհրանին, «Քեռին ուղարկուեց նրա դէմ. թշնամին բռնել էր ապառաժուտ լերան ծերպերը եւ գնդահարում էր շարունակ: Տասնեւութամեայ պատանիի աշխուժով Քեռին բարձրանում է վեր: Դէպի  թշնամին` թափահարելով իր մտրակը եւ վարակելով հետեւորներին: «Ովքեր են դրանք, որ հրացան պարպենք,- կանչում է ցատկելով առաջ,- դրանց մտրակով պէտք է քշեմ»: Եւ քշում է: Գերի Ադրաշը խոստովանում է, թէ զօրքը չէր, որ նրան յաղթեց, այլ` մտրակով ծերունին եւ ցանկանում է նրան անձնատուր լինել»:

* * *

Քեռիի նկարագիրին ամէնէն տիրապետող գիծը համեստութիւնն էր: Չկայ կենսագիր մը, որ չխօսի կամ ակնարկութիւն չընէ անոր համեստութեան մասին: Ըստ իրեն, ցուցամոլութիւնը թշնամի է դաշնակցական գործի: Աւելի՛ն. Քեռին կը խուսափէր, որ մարդիկ խօսին իր մասին: Համեստութիւնը իր ողնուծուծին մէջն էր:

Այդ կենսագիրներէն մէկն է Նիկոլ Աղբալեան, որ Քեռիի մասին իր խօսած դամբանականին առաջին նախադասութեամբ իսկ կը փառաբանէ Քեռիի համեստութիւնը եւ լռակեացութիւնը. առաւել` անոր տրամադրութիւնը ինքզինք չցուցադրելու: Ժողովներուն կը նստէր անկիւն մը, կը գրէ Աղբալեան, ուշադրութեամբ մտիկ կ՛ընէր եւ լուռ կը ծխէր: Հաշտուած էր այն իրողութեան հետ, որ խնդիր մը վճռելու ատեն մտաւորական ընկերները պէտք է, որ նախապէս աղմկեն: Համբերութեամբ կը սպասէր գործնական որոշման. մեծ ուշադրութեամբ մտիկ կ՛ընէր իրեն բաժին ինկած գործի մասին, որոշապէս ու վերջնապէս կը պարզէր այն պայմանները, որ կապ ունէին իր պարտականութեան հետ, եւ կ՛երթար իր գործին: «Քիչ կը խառնուէր ընդհանուր որոշումներին,- կը շարունակէ Աղբալեան,- ոչ թէ հորիզոն չունէր, այլ համոզուած էր, որ եթէ ամէն մէկն իր գործը լաւ կազմակերպի եւ յաջող վարի, ամէն բան լաւ կ՛ընթանայ: Երբ համակարծիք չէր որոշման, չէզոքացնում էր` առանց խանգարելու»:

Իր կարգին, Գարեգին Նժդեհ կը հաստատէ. «Սակաւախօս էր Քեռին, ու այդ առթիւ նրա զինուորները կատակով ասում էին. «Քեռին խօսում է ուրբաթէ ուրբաթ, վատերին ծեծում շաբաթ օրերը, յաղթում ամէն օր»:

1915-ին Ռուսաստանի Նիքոլայ ցարը այցելութիւն մը կու տայ Կովկասեան ռազմաճակատ: Հայ կամաւորական խումբերու բեղուն գործունէութեան շրջանին ցարը եկած էր պարգեւատրելու քաջութիւն ցուցաբերած զինուորները եւ կամաւորական գունդերու հրամանատարները: Կամաւորական Դ. գունդին լուր կը տրուի, որ ներկայանայ Մժնկերտ` ցարը դիմաւորելու: Քեռին չ՛ուզեր երթալ, կը ղրկէ իր օգնականներէն Վարդան Իսկենտէրեանը եւ դարալագեազցի Մարգարը, որ ներկայացնեն զինք: Անոնք Մժնկերտ կը հասնին այն պահուն, երբ ցարը կը պարգեւատրէր զօրամասերու ներկայացուցիչները: Ցարը «անձամբ վերցուց Ս. Գէորգեան շքանշան մը եւ ամրացուց կրծքիս»,- կը պատմէ Վարդան Իսկենտէրեան,- «հատ մըն ալ նոյն ձեւով փակցուց ընկերոջս կրծքին»: Ապա, Քեռիին համար յատուկ պահարանի մը մէջ կը դրուի Ս. Գէորգեան ոսկի շքանշան մը` առաջին աստիճանի, իսկ Արամայիս Ազնաւուրեանի համար` երկրորդ աստիճանի: Այս արարողութենէն ետք կը վերադառնան ճակատ, եւ Քեռիին կը յանձնեն, ցարին նուէրը: «Քեռին,- կը գրէ Վարդան Իսկենտէրեան,- որքան որ պաղարիւնութեամբ ընդունեց զօրահանդէսին մասնակցելու հրաւէրը, նոյնքան եւ աւելի մեծ արհամարհանքով մէկդի նետեց շքանշանը ըսած ըլլալու համար, թէ զինքը հետաքրքրողը շքանշանը չէր»: Մինչդեռ անդին, Անդրանիկն ալ ստացաւ շքանշան, զոր վար չառաւ իր կուրծքէն, խաչը միշտ փակած մնաց իր կուրծքին:

Այս բոլորով հանդերձ: Պէտք է հաստատել, որ մեր ժողովուրդին մէջ դժբախտաբար շատ յարգանք չի վայելեր համեստութիւնը, որովհետեւ անիկա կը շփոթուի խեղճութեան եւ խրփոյութեան հետ: Մարդու մը ողջութեան համեստութիւնը կարծէք այնքան ալ նշանակութիւն չունի, որքան մահէն ետք:

Վալատ Վալատեան հրաշալի կերպով բաղդատութիւն մը կը կատարէ Անդրանիկի եւ Քեռիի բնաւորութեան եւ խառնուածքի գիծերուն միջեւ: Այսպէս.

Դրոյի եւ Անդրանիկի բնաւորութիւնները ամբողջովին հակադիր պատկեր մը կը ներկայացնեն: Քեռին կը խուսափէր աղմուկէն եւ մեծարանքներէն, համեստ ու սակաւախօս էր, հնազանդօրէն ականջալուր` ՀՅԴ Բիւրոյի հրահանգներուն, մինչդեռ Անդրանիկը` մեծարանքներ ցանկացող փառամոլ, ինքնահաւան, իր անձն ու գործերը խնկարկող գովքերէ ախորժող: Երկուքն ալ ի ծնէ ռազմիկներ էին, կռուի դաշտի մէջ անվեհեր: Երկուքն ալ գիտէին իրենց անձի քաջութեան օրինակով խանդավառել եւ առաջ մղել իրենց զինուորները: Ու մինչդեռ Քեռին, իր բոլորանուէր խիզախութեամբ հանդերձ, միշտ ալ կարեւորութիւն կու տար իր օգնականներուն, եւ գործին մօտիկ եղող մարդոց կարծիքներուն եւ խորհուրդներուն, Անդրանիկը երբեք արժէք չէր տար իր քովիններու թելադրանքներուն եւ առաջարկներուն, իր հրամանատարական կարողութիւններով ինքզինք բարձր կը նկատէր բոլորէն եւ խորհրդակցութեան կարիք չէր զգար ոեւէ մէկուն հետ. ինքնիշխան կերպով կը տնօրինէր ամէն գործ եւ կը հրամայէր: Չէր հանդուրժեր որեւէ ցուցմունք ու հակակշիռ: ՀՅ Դաշնակցութիւնը ստեղծեց եւ հերոսացրեց իրան,- կը շարունակէ Վալատիան,- բայց նա հետագային չուզեց ճանաչել նրա հեղինակութիւնը: Եւ առհասարակ չէր ճանաչում իր անձից դուրս ուրիշ ոեւէ հեղինակութիւն»:

Երբ այսպիսի տարբեր խառնուածք եւ մտայնութիւն ունէին, բնականաբար Քեռին պիտի չհանդուրժէր Անդրանիկի ղեկավարման  գործելակերպը Սասունի ապստամբութեան ատեն, որովհետեւ Անդրանիկ կ՛ուզէր ինքնիշխան եւ բացարձակ ղեկավարը ըլլալ Սասնոյ մէջ, ինչպէս ամէն տեղ: Այդ մթնոլորտը Քեռիի խառնուածքին եւ բնաւորութեան չէր համընկներ:

Նոյնը պատահեցաւՊարսկաստանի յեղափոխութեան ատեն Եփրեմ-Քեռի յարաբերութեան ընթացքին: Եփրեմը, սակայն, աւելի նուազ փառամոլ էր Անդրանիկէն եւ կը փնտռէր գործակցութիւնը Քեռիին, որ հանդուրժեց զինք:

Եւ քանի որ կը խօսինք Քեռիի լռակեաց եւ համեստ նկարագիրին ու բնաւորութեան մասին եւ բաղդատութիւն կ՛ընենք Անդրանիկի հետ, յայտնենք, թէ այս լուռ մարդուն մէջ կ՛եռար յեղափոխականը, ըմբոստը, անարդարութեան եւ շահագործումի դէմ պայքարողը:

Հայ կամաւորական գունդերու կազմութեան ու վերակազմութեան ատեն, Երեւանի մէջ 15-20 հոգիով ճաշկերոյթ մը տեղի կ՛ունենար, որուն ներկայ էին, ուրիշներու կարգին, Քեռին եւ Անդրանիկը: Պատմողն է Սիմոն Վրացեանը: Թամատայի պաշտօնը կը կատարէր Արմէն Գարոն: Այս վերջինը կը սկսի կենացներ առաջարկել` ըստ «թապաղա»-ներուն, այսինքն` ըստ խաւերու բաժնելով սեղանակիցները: Նախ կը խմուի առաջին «թապաղա»-ի, այսինքն հին սերունդի կենացը, որուն մէջ կը մտնէր Քեռին: Յետոյ կ՛առաջարկուի միւս «թապաղա»-ներու կենացը: Անդրանիկը, ըստ Վրացեանի պատմածին, կ՛իյնայ երրորդ «թապաղա»-ի մէջ: Անդրանիկը նուաստացում կը նկատէ այս դասակարգումը. ան յանկարծ ոտքի կ՛ելլէ եւ զայրացած կը խօսի` հարուածելով «վարժապետներ»-ը: Քեռին, որ առհասարակ լուռ էր, զայրացած ոտքի կ՛ելլէ եւ կը պոռայ Անդրանիկի երեսին.

– Անդրանի՛կ, լռէ՛, ա՛լ բաւ է, տե՛ղդ նստիր:

Անդրանիկը շուարած` պահ մը կը լռէ, կը ձգէ սեղանը եւ աղմկելով դուրս կ՛ելլէ: Ճաշը, անշուշտ, հարամ կ՛ըլլայ:

Վրացեան կը յայտնէ, թէ միակ մարդը աշխարհի մէջ, Ռոստոմէն ետք, որուն առջեւ Անդրանիկը, կատու կը դառնար, Քեռին էր: Պէտք է աւելցնել նաեւ Նիկոլ Դումանը:

***

Զարմանալի է, որ Քեռին ամուսնացած էր: Ասիկա իր կեանքի մեծագոյն վրիպանքն է: Այս մարդը, որուն ամբողջ կեանքը գրեթէ կռիւ ու պատերազմ էր, շուրջ յիսուն տարեկանին ամուսնացաւ:

1912-ին, Թաւրիզի մէջ, Յովսէփ Միրզայեանի տունը, Քեռին կը տեսնէ Քրիստինէն եւ կը հաւնի: Խօսքկապ ընելէ ետք կը մեկնի:

23 նոյեմբեր 1913-ին Քեռին եւ Քրիստինէն կը պսակուին` կնքահայրութեամբ տոքթ. Յարութիւն Ստեփանեանի: Պսակին ներկայ կ՛ըլլան հայ եւ պարսիկ զինուորականներ եւ երեւելի անձնաւորութիւններ:

Նորապսակ ամոլը 27 օր իրարու քով կ՛ըլլան: Ապա Քեռին Թիֆլիս կ՛ուղարկէ իր կինը եւ ինք դարձեալ կը նետուի մարտական գործունէութեան: Քրիստինէ քանի մը ամիս Թիֆլիս մնալէ ետք կ՛անցնի Կարս, ուր կ՛ունենայ մանչ զաւակ մը` Անդրանիկ: Գրեթէ երկու տարի ետք Քեռին իր զինակիցներով Կարս կու գայ եւ կը տեսնէ իր զաւակը, որ 15 ամսու էր:

Քեռին, սակայն, միշտ զբաղած էր կուսակցական գործերով: Հետեւեալ վկայութիւնը կու տայ իր կինը Քեռիին մասին. «Գիշերները կը քնանար իր զինակիցներուն հետ, որոնք նոյնիսկ չէին հաներ իրենց հագուստներն ու կօշիկները: Իրենց ճաշերը ես կը պատրաստէի, սակայն չէի գիտեր, թէ ո՛ր ժամուն պիտի գան: Կատարեալ սպասուհի մը եղած էի»:

Քեռին Կարս ժամանելէ երկու օր ետք կը մեռնի իր զաւակը: Ան իր զինակիցներով կը թաղէ զայն: Անկէ ետք ան կը մեկնի եւ այդ մեկնիլը կ՛ըլլայ, որովհետեւ անգամ մը ալ չի տեսներ իր կնոջ` Քրիստինէի երեսը:

Աւելի ուշ Քրիստինէն կը փոխադրուի Թեհրան, ուր Քեռիին հետ իր ունեցած յուշերը, նաեւ ինչ որ Քեռիէն լսած է, կը պատմէ Թեհրանի «Րաֆֆի» տարեգիրքի խմբագիր Տաճատ Պօղոսեանին:

Այդ յուշերը տակաւին հրատարակուած չէին:

***

Վերջացնելու համար,

Քեռիի ամբողջ կեանքը եղաւ յաղթանակներու շարք մը: Յաղթանակով սկսաւ իր յեղափոխական կեանքը եւ յաղթանակով ալ վերջացուց: Իր ամէնէն նեղ պահերուն ալ անպայման հնարք մը գտաւ անկէ անվնաս ելլելու համար: Ի ծնէ ռազմիկ էր ան, որ միշտ վստահեցաւ իր ուժին եւ երբեք չմտածեց դուրսի օգնութեան մասին:

Քեռիի նահատակութեան առթիւ ռուս հրամանատար Ռիպալչենքօ հետեւեալ տողերը  հրատարակեց ռուսական թերթի մը մէջ. «Քեռին, որ 20 ամիսի չափ կռուեցաւ մեր փառահեղ բանակի շարքերուն մէջ իբրեւ կամաւոր, գրաւած էր սէրը բոլոր անոնց, որոնք ճանչցած էին զինք: Յանձինս Քեռիի, որ ինկաւ փառաւոր մահով մը, մենք կորսնցուցինք մեր էն կորովի հրամանատարներէն մէկը, որ սիրելի էր իբրեւ շիտակ մարդ: Կորուստը անդարմանելի էր:

Ինչե՜ր չգրուեցան իր մահուան առթիւ:

Քեռիի թաղման արարողութեան, որ տեղի ունեցաւ Թիֆլիսի Խոջեվանք գերեզմանատան մէջ, ներկայ եղան բարձրաստիճան օտար եւ հայ անձնաւորութիւններ, ինչպէս նաեւ` հազարաւոր յուղարկաւորներ: Խմբապետներէ, մարմիններէ, հայ եւ օտար ղեկավարներէ, գաղութներէ եւ անհատներէ ստացուած են շուրջ չորս հարիւր հեռագիրներ, որոնք կը ցաւակցին անոր մահուան: Թիւեր են ասոնք, որ ցոյց կու տան անոր վայելած բարձր ժողովրդականութիւնը:

Խորհրդային համայնավարութեան օրերուն վրացիները քանդեցին Խոջիվանքի գերեզմանատունը, ուր կը գտնուէին Սիմոն Զաւարեանի, Նիկոլ Դումանի, դաշնակցական Խեչոյի եւ շատ շատերու գերեզմանները, որոնք, աւա՜ղ, չկան այսօր:

Քեռիի մահուան հարիւրամեակին առթիւ կազմակերպուած այս ձեռնարկը թող ըլլայ ափ մը խունկ անոր հոգւոյն. անոր, որ եղաւ արի եւ գործերը միշտ բարի:

 (ՎԵՐՋ)

         
       Kantsasar Weekly  Diario Armenia